Trần Hưng Đạo (Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, 1228 – 1300) là vị anh hùng kiệt xuất trong lịch sử dân tộc, người chỉ huy quân đội Đại Việt hai lần đánh tan đế chế Mông - Nguyên hùng mạnh bậc nhất thế giới thời bấy giờ. Cuộc đời ông được lưu truyền qua nhiều câu chuyện lịch sử khắc họa sâu sắc tài năng, lòng trung hiếu, đức độ và tinh thần đại nghĩa.

1. Câu chuyện gạt bỏ thù nhà, đặt đại nghĩa dân tộc lên trên

Gia tộc Trần Liễu (thân phụ của Trần Quốc Tuấn) và vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh) từng có mối thù sâu sắc do việc Thái sư Trần Thủ Độ ép Trần Cảnh lấy vợ của Trần Liễu khi bà đang mang thai. Trước khi qua đời, Trần Liễu cầm tay dặn dò Quốc Tuấn: "Con không vì cha mà lấy được thiên hạ thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt".

Dù ghi lòng tạc dạ lời dặn, Quốc Tuấn không xem đó là mục tiêu phục thù mà luôn coi sơn hà xã tắc làm trọng:

• Thử lòng gia tướng: Ông đem lời trăn trối của cha hỏi hai người hầu thân tín là Dã Tượng và Yết Kiêu. Hai ông can ngăn: "Làm kế ấy tuy được phú quý một thời mà để lại tiếng xấu muôn đời". Hưng Đạo Vương rất cảm phục, khen ngợi lòng trung thành của họ.

• Thử lòng con trai: Ông hỏi người con thứ là Hưng Vũ Vương Nghiễn, Nghiễn đáp: "Dẫu người khác họ còn chẳng nên làm thế, huống chi là cùng một họ". Khi hỏi người con khác là Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, Tảng lại nói: "Tống Thái Tổ vốn là một người áo vải, dấy nghiệp dựng nước làm vua". Nhận thấy ý đồ bất trung, Hưng Đạo Vương nổi giận rút gươm định chém và dặn: "Kẻ loạn thần tặc tử này mai sau ta chết không được cho vào viếng".

2. Tắm chung với Trần Quang Khải và hành động bẻ đầu gậy

Nghi kỵ giữa hai chi tộc lớn (chi Trần Liễu do Quốc Tuấn đứng đầu và chi Trần Cảnh do Thái sư Trần Quang Khải đứng đầu) là mối nguy cơ chia rẽ lớn trong nội bộ triều đình trước họa ngoại xâm. Trần Hưng Đạo đã chủ động hóa giải:

• Tắm gội trên thuyền: Khi cùng đóng quân ở bến Đông Bộ Đầu, Trần Hưng Đạo sang thuyền của Thái sư Trần Quang Khải trò chuyện thân mật rồi đề nghị: "Mình mẩy tôi lấm láp, muốn nhờ ngài dội nước giùm". Quang Khải vui vẻ xối nước tắm cho ông, Trần Hưng Đạo vừa kỳ cọ vừa nói: "Hôm nay được Thượng tướng tắm rửa cho thật sảng khoái". Mọi hiềm khích triều thần từ đó tan biến hoàn toàn.

• Bẻ bỏ mũi nhọn của gậy: Những lúc theo hầu Thượng hoàng Trần Thánh Tông hoặc vua Trần Nhân Tông, Quốc Tuấn thường cầm theo chiếc gậy có mũi sắt nhọn. Thấy người ngoài và thị vệ liếc nhìn lo lắng, ông liền bẻ gãy mũi nhọn rồi vứt đi, chỉ cầm đoạn gậy trơn. Hành động này dập tắt mọi nghi ngờ về lòng trung thành của ông đối với hoàng quyền.

3. Tinh thần quyết chiến: "Chém đầu tôi trước rồi hãy hàng"

Năm 1285, quân Nguyên tràn sang với thế lực áp đảo. Trước tình thế nguy ngập, Thượng hoàng Trần Thánh Tông thấy thế giặc quá mạnh bèn ngỏ ý: "Thế giặc mạnh như vậy, ta e việc binh đao làm khổ dân, hay là hàng đi?".

Trần Hưng Đạo khẳng khái trả lời:

"Bệ hạ chém đầu tôi trước rồi hãy hàng!"

Câu nói đanh thép không chỉ thể hiện khí phách kiên cường mà còn trở thành điểm tựa tinh thần củng cố toàn bộ ý chí quyết chiến của triều đình và tướng sĩ.

4. Bát cơm của Dã Tượng và Yết Kiêu

Thời điểm quân Nguyên truy kích gắt gao ở Lục Ngạn, triều đình phải rút lui chiến lược. Giữa cảnh nguy khốn hỗn loạn, Hưng Đạo Vương dặn Yết Kiêu giữ thuyền ở Bãi Tân chờ lệnh.

Gặp lúc đường bộ bị nghẽn, tùy tùng giục Vương đi đường khác, nhưng ông nhất quyết: "Yết Kiêu chưa thấy ta thì chưa đi đâu". Khi tới nơi, quả nhiên Yết Kiêu vẫn kiên trì neo thuyền cắm sào đợi chủ công giữa vòng vây quân thù. Nhìn thấy gia tướng trung kiên, Hưng Đạo Vương rơi nước mắt khen ngợi và khẳng định nếu không có những người trung nghĩa như Yết Kiêu và Dã Tượng, việc lớn khó thành.

5. Lòng trọng dụng hiền tài

Trần Hưng Đạo không phân biệt xuất thân sang hèn, chỉ nhìn vào thực tài và phẩm chất đạo đức để tiến cử:

• Dã Tượng, Yết Kiêu vốn chỉ là gia thần, nô bộc nhưng được trọng dụng làm gia tướng thân tín, đóng vai trò then chốt trong các trận đánh thủy bộ.

• Phạm Ngũ Lão chỉ là một chàng trai đan sọt bên đường ở làng Phù Ủng, bị quân lính đâm giáo vào đùi chảy máu vẫn mải mê nghĩ kế sách đánh giặc. Nhận ra bậc kỳ tài, Hưng Đạo Vương đưa về nuôi dạy, gả con gái nuôi và tiến cử làm đại tướng bách chiến bách thắng.

• Ông mở rộng cửa thu nạp các bậc túc nho, danh sĩ đương thời như Trương Hán Siêu, Hàn Thuyên, Nguyễn Thuyên, Đặng Nghiêm... xây dựng nên một đội ngũ mưu thần tướng giỏi bậc nhất thời Trần.

6. Di ngôn trị nước: "Khoan thư sức dân"

Tháng 6 năm Canh Tý (1300), Hưng Đạo Vương lâm bệnh nặng. Vua Trần Anh Tông đến thăm bên giường bệnh và hỏi kế sách giữ nước nếu giặc phương Bắc lại xâm phạm.

Ông để lại lời trăn trối kinh điển về nghệ thuật quân sự và quản trị quốc gia:

"Vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, cả nước góp sức, giặc tự khắc bị phá... Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước."

Lời căn dặn đặt nhân dân làm gốc rễ đã trở thành tư tưởng cốt lõi xuyên suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.